Ile pieniędzy można trzymać w domu? To nie jest takie oczywiste – można zapłacić ogromny podatek

10 tys., 100 tys., milion, a choćby 100 mln zł w gotówce – polskie prawo nie określa maksymalnej kwoty, którą osoba prywatna może legalnie przechowywać we własnym domu. Nie trzeba też zgłaszać urzędowi skarbowemu samego faktu, iż oszczędności zamiast na rachunku bankowym znajdują się w sejfie. Problem może pojawić się dopiero później. Przepisy przewidują wyjątkowo dotkliwą stawkę – 75 proc. podatku.

Pieniądze w nieładzie. | Fot. Warszawa w Pigułce.

Największym błędem jest więc przekonanie, iż wystarczy powiedzieć: „przez 20 lat wypłacałem część pensji i odkładałem ją w domu”. Tak rzeczywiście mogło być, ale przy postępowaniu dotyczącym nieujawnionych źródeł to podatnik musi co do zasady wykazać, iż posiadał pieniądze pozwalające na pokrycie konkretnego wydatku. Wyciągi z rachunków, potwierdzenia wypłat, zeznania podatkowe, umowy sprzedaży, dokumenty dotyczące spadków czy darowizn mogą po wielu latach okazać się znacznie ważniejsze niż sam plik banknotów znajdujący się w sejfie.

W domu można legalnie przechowywać choćby miliony. Samo posiadanie gotówki nie jest opodatkowane

Nie istnieje przepis mówiący, iż osoba fizyczna może przechowywać w mieszkaniu maksymalnie 20 tys., 100 tys. albo milion złotych. o ile pieniądze pochodzą z legalnego źródła, nie ma górnego limitu domowych oszczędności w gotówce. Teoretycznie można więc posiadać choćby wspomniane 100 mln zł w banknotach. Samo przeniesienie legalnie zarobionych pieniędzy z rachunku do domowego sejfu nie powoduje powstania dodatkowego podatku.

Trzeba przy tym odróżnić przechowywanie pieniędzy od dokonywania nimi płatności. Już dzisiaj przedsiębiorcy mają ograniczenia w obrocie gotówkowym. Art. 19 Prawa przedsiębiorców stanowi, iż kiedy stroną transakcji jest inny przedsiębiorca, a jej jednorazowa wartość przekracza 15 tys. zł, płatność związana z działalnością gospodarczą powinna zostać dokonana za pośrednictwem rachunku płatniczego przedsiębiorcy. Limit dotyczy wartości całej transakcji niezależnie od tego, na ile płatności zostanie ona podzielona.

Dla zwykłego konsumenta sytuacja jest w tej chwili inna. Planowany kilka lat temu krajowy limit 20 tys. zł dla płatności konsumenta na rzecz przedsiębiorcy został uchylony jeszcze przed wejściem w życie. We wrześniu 2026 r. nie obowiązuje więc w Polsce ogólny limit mówiący, iż osoba prywatna nie może kupić za gotówkę rzeczy wartej przykładowo 30 czy 50 tys. zł. To zmieni się jednak już w przyszłym roku.

Wpłacasz dużą gotówkę do banku? Pytanie o źródło pieniędzy jest całkowicie legalne

Domowy sejf pozostaje poza systemem bankowym do momentu, w którym pieniądze zaczynają być wykorzystywane. o ile ktoś po latach przyniesie do banku kilkaset tysięcy złotych, bank nie może automatycznie założyć, iż skoro klient jest właścicielem rachunku, pieniądze są jego i na tym zakończyć sprawę. Ustawa o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu nakłada na banki obowiązek bieżącego monitorowania transakcji i – w przypadkach uzasadnionych okolicznościami – badania źródła pochodzenia wartości majątkowych znajdujących się w dyspozycji klienta.

Dlatego można zostać poproszonym o wyjaśnienie, skąd pochodzi duża gotówka. Bank może chcieć zobaczyć dokument potwierdzający wcześniejszą wypłatę, umowę sprzedaży samochodu lub nieruchomości, dokumentację spadkową, umowę pożyczki, dowody osiągania dochodów albo inne materiały pozwalające zrozumieć źródło pieniędzy. Nie istnieje przy tym magiczna kwota, poniżej której bank zawsze musi pozostawić klienta w spokoju. Nietypowa operacja może zostać przeanalizowana również przy niższej wartości, o ile nie pasuje do wiedzy banku o kliencie i sposobie korzystania przez niego z rachunku.

Jednocześnie obecne przepisy ustanawiają bardzo konkretny próg raportowania. Instytucje obowiązane przekazują Generalnemu Inspektorowi Informacji Finansowej informacje między innymi o przyjętej wpłacie lub dokonanej wypłacie przekraczającej równowartość 15 tys. euro. Jest to tzw. informacja o transakcji ponadprogowej. Nie oznacza ona automatycznie podejrzenia popełnienia przestępstwa ani naliczenia podatku. Informacja trafia jednak do systemu GIIF właśnie dlatego, iż państwo monitoruje duże przepływy finansowe.

Próba obejścia kontroli poprzez dzielenie dużej sumy na wiele mniejszych wpłat również nie jest dobrym rozwiązaniem. System AML opiera się nie tylko na prostych progach kwotowych, ale także na analizie sposobu wykonywania transakcji i ich zgodności z profilem klienta. Seria nietypowych wpłat gotówkowych może więc wzbudzić większe zainteresowanie niż jedna dobrze udokumentowana operacja.

Największe ryzyko pojawia się przy dużym wydatku. Fiskus może zapytać: skąd były pieniądze?

Podobny problem może pojawić się choćby bez wpłacania gotówki do banku. Wyobraźmy sobie osobę, która przez lata oficjalnie osiągała stosunkowo niewielkie dochody, a następnie kupuje za gotówkę drogi samochód, działkę albo mieszkanie. Sam zakup nie dowodzi jeszcze niczego nielegalnego. Urząd skarbowy może jednak zainteresować się tym, czy wykazane wcześniej dochody i zgromadzony majątek pozwalały na sfinansowanie takiego wydatku.

Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych przewiduje specjalny mechanizm dla takich sytuacji. Za przychód nieznajdujący pokrycia w ujawnionych źródłach może zostać uznana nadwyżka poniesionych wydatków nad dochodami, którymi podatnik był w stanie je pokryć. Ustawa bierze przy tym pod uwagę nie tylko dochody opodatkowane, ale również legalne dochody nieopodatkowane, zwolnione z podatku czy pochodzące z określonych wcześniejszych okresów.

Kluczowy jest art. 25g ustawy o PIT. Stanowi on, iż w toku postępowania podatkowego lub kontroli celno-skarbowej ciężar wykazania przychodów stanowiących pokrycie wydatku spoczywa co do zasady na podatniku. Wyjątkiem są informacje, które urząd już posiada albo może ustalić na podstawie swoich ewidencji i rejestrów publicznych.

To właśnie dlatego historia o gotówce odkładanej „do skarpety” może po latach stworzyć problem dowodowy. Samo twierdzenie, iż pieniądze były oszczędzane przez wiele lat, nie musi wystarczyć. Urząd będzie chciał ustalić, jakie były dochody, kiedy zostały osiągnięte, jaka kwota rzeczywiście mogła zostać odłożona i czy pieniądze pozostawały do dyspozycji podatnika przed dokonaniem kontrolowanego wydatku.

Nie oznacza to, iż jedynym dopuszczalnym dowodem jest wydruk z bankomatu sprzed 15 lat. Przepisy przewidują również sytuacje, w których starsze dochody mogą zostać uprawdopodobnione, szczególnie gdy dotyczą okresów, za które zobowiązanie podatkowe zdążyło się przedawnić. Im większa kwota, tym jednak bardziej ryzykowne staje się opieranie całego wyjaśnienia wyłącznie na pamięci podatnika i ogólnym stwierdzeniu o wieloletnim oszczędzaniu.

To 75 proc., a nie 70 proc. I nie nalicza się go automatycznie od całej gotówki

Stawka zapisana w art. 25e ustawy o PIT jest wyjątkowo wysoka. Od przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach lub pochodzących ze źródeł nieujawnionych zryczałtowany podatek wynosi 75 proc. podstawy opodatkowania. Nie oznacza to jednak, iż urząd może zobaczyć 500 tys. zł w sejfie i natychmiast zażądać 375 tys. zł podatku.

Najpierw musi istnieć podstawa do ustalenia, iż wydatki lub zgromadzony majątek nie znajdują pokrycia w ustalonych legalnych źródłach. Podstawą podatku jest właśnie niewyjaśniona nadwyżka. o ile przykładowo przy wydatku 600 tys. zł podatnik jest w stanie wykazać legalne źródło 500 tys. zł, problem dotyczy pozostałej części, a nie automatycznie całej wartości zakupu.

Jeszcze ważniejsze jest to, iż o ile w postępowaniu uda się ustalić rzeczywiste źródło wcześniej nieujawnionego przychodu, nie zawsze zastosowanie znajdzie 75-procentowa stawka. Art. 25g przewiduje, iż po ustaleniu konkretnego źródła i jego wysokości przychód podlega opodatkowaniu według zasad adekwatnych dla tego źródła. 75 proc. jest więc przede wszystkim sankcyjnym mechanizmem stosowanym w sytuacji, gdy źródła pieniędzy nie uda się wykazać lub ustalić.

Od 10 lipca 2027 r. duże płatności gotówką zostaną ograniczone w całej Unii

Jeszcze większe znaczenie dokumentów potwierdzających pochodzenie gotówki będzie miało od przyszłego roku. 10 lipca 2027 r. zacznie być stosowane unijne rozporządzenie AMLR 2024/1624. Wprowadzi ono w całej Unii Europejskiej limit dużych płatności gotówkowych za towary i usługi na poziomie 10 tys. euro albo równowartości tej kwoty w innej walucie. Państwa członkowskie będą mogły utrzymywać lub wprowadzać limity jeszcze niższe.

Nowych zasad nie można jednak przedstawiać jako zakazu posiadania ponad 10 tys. euro w gotówce. To dwie zupełnie różne rzeczy. przez cały czas będzie można legalnie posiadać w domu znacznie większą sumę. Ograniczeniu podlegać będzie możliwość zapłacenia nią za towary lub usługi w relacji objętej rozporządzeniem. Limit ma obejmować również kilka płatności, o ile wyglądają na powiązane, więc rozbicie ceny drogiego towaru na kilka kopert nie zmieni charakteru jednej transakcji.

Rozporządzenie przewiduje istotny wyjątek dla płatności pomiędzy osobami fizycznymi, które nie działają zawodowo. o ile więc dwie prywatne osoby sprzedają między sobą własny majątek poza działalnością gospodarczą, sam unijny limit 10 tys. euro nie będzie miał zastosowania. Wyłączone z limitu są również wpłaty i płatności dokonywane w placówkach banków i innych wymienionych instytucji finansowych. To oznacza, iż po wejściu nowych zasad przez cały czas będzie można przynieść do banku np. 50 tys. euro własnej gotówki. Nie oznacza to jednak anonimowości.

AMLR przewiduje bowiem, iż płatności lub depozyty dokonane w takich instytucjach ponad limit 10 tys. euro będą raportowane do adekwatnej jednostki analityki finansowej na zasadach określonych przez tę jednostkę. Jednocześnie nowe przepisy przewidują obowiązki identyfikacji i weryfikacji klienta przy określonych okazjonalnych transakcjach gotówkowych już od poziomu 3 tys. euro. Nie oznacza to automatycznego przekazywania każdej płatności powyżej 3 tys. euro fiskusowi, ale oznacza znacznie mniejszą anonimowość dużych zakupów gotówkowych.

W przypadku przedsiębiorców w Polsce istotny pozostanie jeszcze krajowy limit 15 tys. zł dla transakcji B2B. Jest on znacznie niższy od 10 tys. euro i już w tej chwili wymusza rozliczenie przez rachunek płatniczy, o ile spełnione są warunki z Prawa przedsiębiorców.

W Warszawie milion w gotówce nie oznacza anonimowego zakupu mieszkania

Dobrze widać to na przykładzie rynku nieruchomości w Warszawie. Teoretycznie osoba, która przez lata zgromadziła legalny milion złotych w gotówce, może posiadać go w domu. o ile jednak postanowi za te pieniądze kupić mieszkanie od innej osoby prywatnej, transakcja przestaje być niewidoczna tylko dlatego, iż nie wykonano przelewu bankowego.

Sprzedaż nieruchomości wymaga aktu notarialnego, a notariusze są instytucjami obowiązanymi w systemie AML w zakresie określonych czynności. Generalny Inspektor Informacji Finansowej przypomina, iż w przypadku czynności objętych ustawą o wartości przekraczającej równowartość 15 tys. euro notariusz przekazuje odpowiednią informację GIIF. Dotyczy to między innymi przeniesienia własności wartości majątkowych, w tym sprzedaży nieruchomości.

Nie oznacza to zakazu zapłaty ani automatycznego podejrzenia kupującego o przestępstwo. Pokazuje jednak coś znacznie ważniejszego: duża gotówka nie jest tym samym co niewidzialna gotówka. Samochód może zostać zarejestrowany, zakup nieruchomości pojawia się w dokumentach notarialnych i księdze wieczystej, a duża wpłata bankowa zostawia ślad w systemie finansowym. Im większy wydatek, tym łatwiej może powstać pytanie o to, czy oficjalne dochody pozwalały na jego sfinansowanie.

Trzymasz większą gotówkę w domu? Razem z banknotami warto przechowywać jej historię

Osoba, która świadomie chce przechowywać w domu dużą część oszczędności, powinna myśleć nie tylko o zabezpieczeniu sejfu przed kradzieżą. Równie ważne jest zachowanie dokumentów pokazujących skąd pieniądze się wzięły. o ile gotówka jest regularnie wypłacana z rachunku, warto zachować historię operacji lub wyciągi. o ile pochodzi ze sprzedaży majątku – umowę. Przy spadku, darowiźnie, pożyczce czy wypłacie z inwestycji potrzebna może być dokumentacja adekwatna dla danego źródła oraz potwierdzenie spełnienia wymaganych obowiązków podatkowych.

Szczególnie przy wieloletnim oszczędzaniu dobrze jest zachować ciągłość dokumentacji. Za 10 czy 15 lat może być łatwe wykazanie, iż ktoś dobrze zarabiał. Znacznie trudniej udowodnić, iż konkretne pieniądze rzeczywiście zostały wtedy wypłacone, nie zostały później wydane i mogły pokryć zakup dokonany wiele lat później. Urząd przy postępowaniu dotyczącym nieujawnionych źródeł patrzy bowiem nie tylko na deklarowane zarobki, ale również na wydatki i możliwość rzeczywistego zgromadzenia oszczędności.

Odpowiedź na pytanie o maksymalną ilość gotówki w domu jest więc zaskakująco prosta: limitu nie ma. Można posiadać 100 tys., milion albo 100 mln zł, o ile pieniądze pochodzą z legalnego źródła. Znacznie trudniejsze pytanie brzmi: czy po wielu latach będzie można to źródło wykazać. Duża suma schowana w sejfie może przez dekadę nikogo nie interesować. W chwili, gdy zostanie wpłacona do banku albo wykorzystana do zakupu drogiego majątku, jej historia może nagle stać się równie ważna jak jej wartość.