Czy muszę oddać omyłkowo przelane pieniądze na moje konto?

Logujesz się do bankowości mobilnej, sprawdzasz saldo i przecierasz oczy ze zdumienia. Stan konta jest wyższy o kilka tysięcy złotych, a w historii operacji widnieje przelew od nieznajomego z tytułem „za fakturę” lub „czynsz”. Pierwsza myśl? Szczęście, pomyłka banku, a może prezent od losu. Zanim jednak zaczniesz planować wydatki, zatrzymaj się. W świetle polskiego prawa te pieniądze nie są Twoje. jeżeli ich nie oddasz, popełnisz przestępstwo, za które grozi choćby do 5 lat więzienia.

Fot. Warszawa w Pigułce

Bezpodstawne wzbogacenie. Pieniądze parzą w ręce

Wielu Polaków żyje w błędnym przekonaniu, iż to, co wpłynęło na ich rachunek bankowy, staje się automatycznie ich własnością. To mit. Prawo cywilne operuje pojęciem bezpodstawnego wzbogacenia. Sytuacja ta zachodzi, gdy jedna osoba zyskuje korzyść majątkową kosztem innej osoby, bez żadnej podstawy prawnej (np. bez umowy, wyroku sądu czy darowizny).

Omyłkowy przelew jest podręcznikowym przykładem takiego zdarzenia. Nadawca pomylił jedną cyfrę w numerze konta i pieniądze trafiły do Ciebie zamiast do kontrahenta. Fakt, iż fizycznie znajdują się na Twoim rachunku, nie zmienia faktu, iż prawnie przez cały czas należą do nadawcy. Jesteś więc zobowiązany do ich zwrotu. Co do grosza.

„Wydałem, bo myślałem, iż to moje”. Tłumaczenie, które nie działa

Częstą linią obrony osób, które przywłaszczyły cudzy przelew, jest powoływanie się na artykuł 409 Kodeksu cywilnego. Przepis ten mówi, iż obowiązek zwrotu wygasa, jeżeli wzbogacony zużył korzyść w taki sposób, iż nie jest już wzbogacony (np. wydał pieniądze na bieżące rachunki).

Jest jednak jeden, najważniejszy wyjątek: nie dotyczy to sytuacji, gdy wzbogacony powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu. W dobie bankowości elektronicznej sądy są bezlitosne. jeżeli na Twoje konto wpływa 5000 zł od „Jana Kowalskiego”, którego nie znasz, a Ty nie spodziewasz się takiej wpłaty, to jako racjonalny człowiek wiesz, iż to pomyłka. Wydając te pieniądze, działasz w złej wierze. Tłumaczenie „nie zauważyłem tytułu przelewu” rzadko znajduje uznanie w oczach wymiaru sprawiedliwości.

Przywłaszczenie to przestępstwo. Kodeks karny wkracza do akcji

Jeśli wezwania do zwrotu nie poskutkują, sprawa przenosi się z płaszczyzny cywilnej na karną. Zatrzymanie omyłkowego przelewu jest traktowane jako przywłaszczenie cudzej rzeczy ruchomej lub praw majątkowych.

W zależności od kwoty, czyn ten może być wykroczeniem lub przestępstwem:

• Wartość do 800 zł: Jest to wykroczenie (kara aresztu, ograniczenia wolności lub grzywny).
• Wartość powyżej 800 zł: Jest to przestępstwo z art. 284 Kodeksu karnego. Grozi za nie kara więzienia od 3 miesięcy do choćby 5 lat.

Wystarczy, iż nadawca zgłosi sprawę na Policję, a funkcjonariusze bardzo gwałtownie ustalą dane właściciela rachunku. Bank ma obowiązek udostępnić te dane organom ścigania.

Procedura zwrotu. Bank Cię namierzy

Co się dzieje, gdy nadawca zorientuje się o błędzie? Zgłasza reklamację w swoim banku. Bank nadawcy kontaktuje się z Twoim bankiem, a Twój bank wysyła do Ciebie oficjalne pismo lub wiadomość w systemie transakcyjnym z informacją o błędnym przelewie.

Zgodnie z ustawą o usługach płatniczych, bank tworzy dla Ciebie specjalny, nieoprocentowany rachunek techniczny, na który powinieneś odesłać środki. Masz na to zwykle miesiąc. To bezpieczna metoda – dzięki temu nie musisz przelewać pieniędzy bezpośrednio na konto nieznajomego (co chroni Cię przed oszustwami typu „trójkąt”, gdzie przestępcy wykorzystują omyłkowe przelewy do prania pieniędzy).

Uwaga! jeżeli zignorujesz prośbę banku i nie oddasz pieniędzy dobrowolnie, bank ma prawo (i obowiązek) przekazać Twoje dane osobowe (imię, nazwisko, adres) poszkodowanemu nadawcy. Dzięki temu będzie on mógł złożyć pozew cywilny lub zawiadomienie do prokuratury bezpośrednio przeciwko Tobie. RODO Cię tutaj nie ochronią.

Pułapka oszustów. Kiedy NIE oddawać pieniędzy od razu?

Paradoksalnie, czasem omyłkowy przelew jest elementem oszustwa. Przestępca może przelać Ci pieniądze (często z kradzionego konta), a potem dzwonić z płaczem, prosząc o „szybki zwrot BLIK-iem” lub na inny numer konta niż ten, z którego przyszły środki.

Nigdy tego nie rób! jeżeli oddasz pieniądze w inny sposób niż „zwrot do nadawcy” (opcja w bankowości „zwróć przelew”), możesz zostać posądzony o współudział w praniu pieniędzy, a bank i tak upomni się o pierwotną kwotę. Jedyną bezpieczną drogą jest kontakt z własnym bankiem i postępowanie zgodnie z ich procedurą reklamacyjną.

Co to oznacza dla Ciebie?
Jeśli zauważysz na koncie pieniądze, których się nie spodziewałeś – nie dotykaj ich. Nie przelewaj na konto oszczędnościowe, nie wypłacaj w bankomacie. Zgłoś sprawę w swoim banku (infolinia lub czat) i czekaj na instrukcje. zwykle bank poprosi Cię o wyrażenie zgody na zwrot środków na rachunek nadawcy. To jedyny sposób, by uniknąć oskarżenia o przywłaszczenie i wizyty na komisariacie.

Podstawa prawna

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1610):
– Art. 405: Kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości.
– Art. 409: Obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, o ile ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, iż nie jest już wzbogacony, chyba iż wyzbywając się korzyści lub zużywając ją, powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu.

2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 17):
– Art. 284 § 1: Kto przywłaszcza sobie cudzą rzecz ruchomą lub prawo majątkowe, podlega karze więzienia do lat 3.
– Art. 284 § 3: W wypadku mniejszej wagi lub przywłaszczenia rzeczy znalezionej, sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo więzienia do roku.

3. Ustawa z dnia 19 sierpnia 2011 r. o usługach płatniczych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 30):
– Art. 143a – 143c: Procedura odzyskiwania kwoty transakcji płatniczej wykonanej z użyciem nieprawidłowego unikatowego identyfikatora (obowiązki dostawcy, rachunek zwrotu, udostępnienie danych odbiorcy).